Speelgoed heeft geen gebruiksaanwijzing: waarom vrij spelen zo waardevol is

Een autootje is om mee te rijden. Blokken zijn om mee te bouwen en een pop is bedoeld om mee te spelen. Toch? Als volwassenen zien we vaak direct hoe speelgoed gebruikt 'hoort' te worden. En wanneer een kind iets heel anders doet, zijn we al snel geneigd om het voor te doen of bij te sturen.

'Kijk, zo moet je ermee rijden.'
'Nee, de blokken zijn om op elkaar te stapelen.'
'De puzzelstukjes horen op hun plek.'

We bedoelen het goed. We willen kinderen helpen, iets leren of voorkomen dat speelgoed verkeerd wordt gebruikt. Maar wat gebeurt er eigenlijk als we kinderen wat vaker zelf laten ontdekken? Want misschien is dat autootje helemaal niet alleen bedoeld om mee te rijden.

Wanneer spelen anders gaat dan verwacht

Kijk eens naar een kind dat een autootje krijgt. De meeste volwassenen verwachten dat het kind het autootje over de vloer laat rijden, misschien met bijbehorende autogeluiden. Een kind kan heel andere plannen hebben. Het draait de wielen rond en kijkt aandachtig naar de beweging. Het legt het autootje op zijn kop, onderzoekt de onderkant of laat het steeds opnieuw van een verhoging rollen.

Voor een volwassene lijkt het misschien alsof het kind niet met het autootje speelt zoals het hoort, maar voor het kind gebeurt er van alles. Het ontdekt beweging, snelheid, geluid en oorzaak en gevolg. Het onderzoekt vormen en materialen en probeert uit wat er gebeurt wanneer het iets op een andere manier gebruikt.

Hetzelfde zie je bij blokken die niet worden gestapeld, maar op een rij worden gelegd. Of bij een pop die niet wordt aangekleed, maar uitgebreid wordt onderzocht en gevoeld. Kinderen hebben lang niet altijd dezelfde ideeën over speelgoed als volwassenen. En dat is helemaal niet erg.

Spelen is ontdekken, niet alleen uitvoeren

Speelgoed wordt vaak ontworpen met een bepaald doel. Een vormenstoof is bedoeld om vormen in de juiste openingen te plaatsen en een stapeltoren om ringen op elkaar te zetten. Maar kinderen leren niet alleen door het beoogde spel uit te voeren. Juist door zelf te experimenteren, ontdekken ze wat ze allemaal met een voorwerp kunnen doen.

Wanneer een kind een blok op de grond laat vallen, onderzoekt het bijvoorbeeld welk geluid dat maakt. Wanneer het een bal niet rolt maar gooit, ontdekt het iets over kracht en afstand. En wanneer het verschillende materialen tegen elkaar houdt, kan het verschillen in structuur, geluid en gewicht ervaren.

Dit soort vrij spel geeft kinderen de ruimte om zelf verbanden te ontdekken. Ze hoeven niet eerst te weten wat de bedoeling is. Ze mogen uitproberen, ervaren en hun eigen spelideeën ontwikkelen.

Daarbij oefenen ze vaardigheden zoals creatief denken, probleemoplossend vermogen en zelfstandigheid. Niet omdat een volwassene een opdracht heeft gegeven, maar omdat het kind zelf nieuwsgierig is.

De neiging om te sturen

Waarom vinden we het als volwassenen soms zo lastig om kinderen hun eigen gang te laten gaan? Een deel daarvan heeft te maken met onze eigen verwachtingen. We herkennen speelgoed en weten waarvoor het bedoeld is. Wanneer een kind daarvan afwijkt, willen we het graag helpen. Soms denken we dat het kind niet weet hoe het speelgoed werkt of dat het meer uit het spel zou kunnen halen wanneer we het op de juiste manier voordoen.

Ook zijn we gewend om spel te zien als iets dat een bepaald doel moet hebben. We willen de ontwikkeling stimuleren en kinderen iets meegeven. Daardoor kunnen we ongemerkt veel overnemen: we doen voor, stellen opdrachten en bepalen hoe het spel verdergaat. Maar door steeds te vertellen wat een kind met speelgoed moet doen, nemen we ook een stukje eigen ontdekking weg.

Dat betekent natuurlijk niet dat je als ouder of begeleider nooit mag meespelen, iets voordoen of een kind op weg mag helpen. Het gaat vooral om het moment waarop je dat doet. Heeft het kind daadwerkelijk hulp nodig, of vind jij als volwassene vooral dat het anders moet?

Wat als we iets minder vaak ingrijpen?

Probeer bij een volgend speelmoment eens bewust wat meer afstand te nemen. Geef een kind speelgoed en kijk eerst wat er gebeurt, zonder direct uit te leggen wat de bedoeling is. Misschien gebruikt het kind het materiaal op een manier die je zelf nooit had bedacht. Misschien ontstaat er een spel waar je niet op had gerekend. En misschien gebeurt er in eerste instantie helemaal niets. Ook dat is prima. Kinderen hebben soms tijd nodig om zelf op ideeën te komen.

Je kunt ondertussen observeren en aansluiten bij de interesse van het kind. Door bijvoorbeeld nieuwsgierig te vragen wat het aan het ontdekken is, of door mee te kijken zonder het spel over te nemen. Je zult merken dat kinderen soms verrassend creatief omgaan met materialen wanneer ze daar de ruimte voor krijgen.

Vrij spelen betekent niet dat alles mag

Natuurlijk zijn er grenzen. Vrij spelen betekent niet dat een kind alles met speelgoed mag doen. Wanneer materiaal kapotgaat, gevaarlijk wordt of niet geschikt is voor de manier waarop het wordt gebruikt, is het belangrijk om in te grijpen. Een houten blok gebruiken om op te bouwen is iets anders dan ermee tegen een ander kind slaan. En sensorisch materiaal dat kleine onderdelen bevat, vraagt om passende begeleiding bij jonge kinderen. Het gaat er dus niet om dat je iedere vorm van sturing loslaat. Het gaat erom dat je onderscheid maakt tussen gedrag dat daadwerkelijk begrensd moet worden en spel dat alleen anders verloopt dan jij had verwacht.

Spel laat soms meer zien dan woorden kunnen vertellen

Wanneer we kinderen de ruimte geven om zelf hun spel vorm te geven, ontdekken we soms veel meer dan alleen hun manier van spelen. Spel kan namelijk ook een inkijkje geven in de belevingswereld van een kind.

Kinderen hebben niet altijd de woorden om te vertellen wat ze voelen, wat hen bezighoudt of welke ervaringen ze hebben opgedaan. In hun spel kunnen gevoelens, gedachten en gebeurtenissen toch een plek krijgen. Soms heel subtiel, soms op een manier die direct opvalt. Denk bijvoorbeeld aan een kind dat met een pop speelt. In plaats van de pop liefdevol te verzorgen, wordt deze steeds boos toegesproken, weggeduwd of geslagen. Of een kind dat tijdens het spelen telkens situaties naspeelt waarin iemand boos wordt, ruzie maakt of de baas speelt. Dat kan iets vertellen over wat het kind bezighoudt, welke emoties het ervaart of welke situaties het kent.

Ook de manier waarop een kind met anderen speelt, kan interessant zijn om te observeren. Neemt het steeds de leiding? Laat het anderen bepalen wat er gebeurt? Zoekt het contact of speelt het liever alleen? Wat gebeurt er wanneer iets niet lukt of wanneer een ander kind niet meegaat in het spel?

Dat betekent niet dat je op basis van één spelmoment conclusies kunt trekken over de thuissituatie of de ervaringen van een kind. Een pop slaan betekent bijvoorbeeld niet automatisch dat een kind thuis geweld meemaakt. Fantasie, experimenteren en het verwerken van allerlei indrukken kunnen allemaal een rol spelen.

Spel kan een waardevolle ingang zijn voor contact en gesprek. Niet door een kind te ondervragen over wat het speelt, maar door ruimte te geven, aan te sluiten en op een open manier nieuwsgierig te zijn. Soms vertelt een kind vanzelf iets over wat er in hem of haar omgaat. En soms is het voldoende dat je er gewoon bent.

Geef kinderen de ruimte om hun eigen spel te ontdekken

Bij snoezelen en sensorisch spel speelt dit misschien nog wel een grotere rol. Juist daar draait het om ervaren, ontdekken en beleven met de zintuigen. Er is niet altijd een vast eindresultaat of een juiste manier waarop een kind met materiaal moet omgaan. Een voelbal hoeft niet alleen gegooid te worden. Een lichtprojector hoeft niet steeds op dezelfde manier bekeken te worden. En een kind hoeft niet alle mogelijkheden van een sensorisch materiaal te benutten om er iets aan te hebben. Als volwassenen mogen we soms wat meer vertrouwen op de nieuwsgierigheid van kinderen. Niet ieder spel hoeft gestuurd te worden en niet ieder materiaal hoeft gebruikt te worden zoals het oorspronkelijk bedoeld is.

Dus de volgende keer dat een kind een autootje op zijn kop zet in plaats van ermee rond te rijden, probeer dan eens niet direct te zeggen hoe het hoort. Kijk eerst eens wat het kind zelf ontdekt.

Want misschien is de mooiste manier om te spelen wel de manier die niemand van tevoren had bedacht.